Η στάση της ουδετερότητας που τήρησαν τα συμμαχικά πολεμικά πλοία στο λιμάνι της Σμύρνης αποτελεί μια από τις πιο μελανές σελίδες της παγκόσμιας διπλωματικής ιστορίας και η εξήγησή της είναι πολυεπίπεδη, καθώς εμπλέκει άμεσα γεωπολιτικά συμφέροντα και την αλλαγή των ισορροπιών μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η επάνοδος του Βασιλιά Κωνσταντίνου στον ελληνικό θρόνο το 1920 έπαιξε πράγματι έναν καταλυτικό ρόλο, καθώς έδωσε στις μεγάλες δυνάμεις, κυρίως στη Γαλλία και την Ιταλία, το προσχηματικό επιχείρημα που αναζητούσαν για να αποδεσμευτούν από τις υποχρεώσεις τους απέναντι στην Ελλάδα, θεωρώντας τον Βασιλιά ως φιλογερμανό και εχθρό των συμφερόντων της Αντάντ. Αυτή η πολιτική μεταβολή οδήγησε στη σταδιακή προσέγγιση των Συμμάχων με το εθνικιστικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ, καθώς οι Ευρωπαίοι άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι η διατήρηση καλών σχέσεων με τη νέα αναδυόμενη δύναμη στην Τουρκία θα εξασφάλιζε καλύτερα τα οικονομικά και στρατηγικά τους συμφέροντα στην περιοχή, όπως τον έλεγχο των πετρελαίων και των εμπορικών οδών προς την Ανατολή. Κατά τις κρίσιμες ημέρες της καταστροφής, οι εντολές που είχαν λάβει οι κυβερνήτες των βρετανικών, γαλλικών, ιταλικών και αμερικανικών πλοίων ήταν αυστηρά περιορισμένες στην προστασία των δικών τους υπηκόων και των ξένων ιδιοκτησιών, με ρητή απαγόρευση οποιασδήποτε επέμβασης που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως εχθρική πράξη απέναντι στις τουρκικές δυνάμεις. Αυτή η “ουδετερότητα” ήταν στην πραγματικότητα προϊόν μιας κυνικής Realpolitik, όπου η ανθρωπιστική βοήθεια θυσιάστηκε στον βωμό των μελλοντικών διπλωματικών σχέσεων με τη νέα Τουρκία, καθώς καμία δύναμη δεν επιθυμούσε να εμπλακεί σε έναν νέο πόλεμο για χάρη της Ελλάδας, η οποία είχε πλέον απομονωθεί διπλωματικά. Ακόμα και όταν η προκυμαία της Σμύρνης κατακλύστηκε από χιλιάδες πρόσφυγες που αναζητούσαν σωτηρία από τις φλόγες και τις σφαγές, τα πληρώματα των συμμαχικών πλοίων παρέμεναν στην πλειονότητά τους απαθή, τηρώντας τις διαταγές για μη εμπλοκή, με ελάχιστες εξαιρέσεις μεμονωμένων αξιωματικών ή φιλανθρωπικών οργανώσεων που προσπάθησαν να βοηθήσουν κρυφά. Η εικόνα των φωτισμένων πολεμικών πλοίων που έπαιζαν εμβατήρια ή μουσική για να καλύψουν τις κραυγές από τη στεριά παραμένει το πιο σκληρό σύμβολο αυτής της πολιτικής επιλογής, η οποία προέταξε την οικονομική διείσδυση και τη γεωστρατηγική επιρροή έναντι των ανθρωπιστικών αξιών.Ο Έισα Τζένινγκς ήταν ένας ταπεινός υπάλληλος της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων (YMCA) στη Σμύρνη, ο οποίος, χωρίς να κατέχει κάποιο επίσημο διπλωματικό ή στρατιωτικό αξίωμα, κατάφερε να οργανώσει μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις διάσωσης στην ιστορία, σπάζοντας στην πράξη την παγερή ουδετερότητα των Μεγάλων Δυνάμεων. Όταν οι φλόγες άρχισαν να κατακαίουν την πόλη και εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες εγκλωβίστηκαν στην προκυμαία ανάμεσα στη φωτιά και τη θάλασσα, ο Τζένινγκς αρνήθηκε να εγκαταλείψει το πλήθος και χρησιμοποίησε την αμερικανική του ιδιότητα για να προσεγγίσει τους Τούρκους αξιωματούχους, αποσπώντας μια προσωρινή άδεια απομάκρυνσης των προσφύγων υπό τον όρο ότι δεν θα χρησιμοποιούνταν ελληνικά πλοία με ελληνική σημαία. Με απίστευτο θράσος και επιμονή, επιβιβάστηκε σε ένα ιταλικό πλοίο και μετέβη στη Μυτιλήνη, όπου συνάντησε τον ελληνικό στόλο που είχε υποχωρήσει εκεί, και ήρθε σε επαφή με τον πλοίαρχο Ιωάννη Θεοφανίδη, απαιτώντας τη διάθεση πλοίων για τη μεταφορά του κόσμου. Αντιμετωπίζοντας αρχικά τη διστακτικότητα της ελληνικής κυβέρνησης που φοβόταν τουρκικά αντίποινα ή την απώλεια των πλοίων, ο Τζένινγκς έφτασε στο σημείο να απειλήσει με μετάδοση κωδικοποιημένων μηνυμάτων που θα εξέθεταν την απάθεια των αρχών, καταφέρνοντας τελικά να εξασφαλίσει τη διοίκηση 25 πλοίων και να δημιουργήσει έναν αυτοσχέδιο στόλο διάσωσης. Επιστρέφοντας στη φλεγόμενη Σμύρνη, συντόνισε την επιβίβαση των εξαντλημένων προσφύγων κάτω από το βλέμμα των σιωπηλών συμμαχικών θωρηκτών, εξαναγκάζοντας με την παρουσία του και τη διεθνή πίεση που άσκησε τους ξένους ναυάρχους να επιτρέψουν τουλάχιστον την ασφαλή διέλευση των σκαφών. Μέσα σε λίγες ημέρες, χάρη στην προσωπική του αυταπάρνηση και την ικανότητά του να ελίσσεται ανάμεσα σε εχθρικές διοικήσεις και αδιάφορους συμμάχους, υπολογίζεται ότι έσωσε πάνω από 300.000 ανθρώπους από βέβαιο θάνατο ή αιχμαλωσία, αποδεικνύοντας ότι η ατομική πρωτοβουλία μπορούσε να υπερβεί τις κυνικές πολιτικές σκοπιμότητες της εποχής. Η δράση του αναγνωρίστηκε αργότερα με τις υψηλότερες τιμές από την ελληνική πολιτεία, παραμένοντας μια φωτεινή εξαίρεση στο σκοτεινό κάδρο της καταστροφής και της διεθνούς εγκατάλειψης.