Ποιος ήταν ο “θειος Κλες”, στην Πόλη της δεκαετίας του ’40 και τι σχέση είχε με τον Ατλαντικό; Τι ήταν το Petrogrand pastanesi ,το Ankara pastanesi και ποια η σχέση τους με τα σάντουιτς λουκάνικου; Πώς άλλαξε το θρυλικό Πέραν των Ρωμιών και πήρε τη σημερινή του μορφή;Τι λέει για όλα τούτα ο Τούρκος νομπελίστας Orhan Pamuk και ο τραγουδοποιός Suavi Karaibrahimgil ; Αυτά κι άλλα πολλά θα προσπαθήσει να καλύψει η σημερινή ανάρτηση με θέμα το ονομαστό “Atlantik büfe ve birahanesi”.
Το Atlantik λοιπόν ήταν ένα από τα παλιά, αλλά όχι εντελώς λησμονημένα μυθικά στέκια της Μεγάλης Οδού του Πέρα, της σημερινής πολυβουης İstiklal. Η πορεία του Atlantik Büfe στην Κωνσταντινούπολη αποτελεί έναν καθρέφτη της κοινωνικής και πολιτισμικής μεταμόρφωσης της ίδιας της πόλης κατά τον 20ό αιώνα. Από ένα πρωτοποριακό στέκι της κοσμοπολίτικης ελίτ, εξελίχθηκε σε θρύλο του Μπέιογλου, πριν παρακμάσει μαζί με την παλιά αίγλη της λεωφόρου Ιστικλάλ. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή:
Στα 1944 ένας δαιμόνιος και πρωτοπόρος Ρωμιός επιχειρηματίας, ο Νίκος – Κλεόβουλος Χουρμούζογλου ( θείος Κλες ήταν γνωστός στην οικογένειά του) ιδρύει στον αριθμό 169-171 της İstıklal ένα μαγαζί μοναδικό για την εποχή του, το Atlantik büfe. Στην ίδια θέση λειτουργούσαν παλιότερα τα ζαχαροπλαστεία Petrogrand και Ankara, σύμβολα κοσμικότητας και κομψότητας της περιοχής. Γιατί διάλεξε το όνομα Atlantik ; Μα γιατί αυτό ήταν το consept του καταστήματος: επρόκειτο για ταχυφαγείο κοντά στα πρότυπα της άλλης πλευράς του Ατλαντικού, που καθιέρωσε ως σπεσιαλιτέ τα λουκάνικα με σως, τη μπύρα και εισήγαγε ως νεωτερισμούς την κατ’ οίκον παράδοση, ακόμη και το ketering!
Η διαδρομή του μπορεί να χωριστεί σε τέσσερις βασικές περιόδους:
- Η Ίδρυση και η Καινοτομία (Δεκαετία ’40)
Το Atlantik άνοιξε τις πόρτες του το 1944 από τον Νίκο Χουρμούζογλου (Niko Hürmüzoğlu), έναν δυναμικό Έλληνα της Πόλης. Η τοποθεσία του ήταν στρατηγική: στον κεντρικό πεζόδρομο του Πέρα (İstiklal Caddesi), δίπλα στο ιστορικό σινεμά Αλκαζάρ.
Η καινοτομία: Σε μια εποχή που η Κωνσταντινούπολη ήταν συνηθισμένη στα παραδοσιακά μαγειρεία (esnaf lokantası) και τα οθωμανικά γλυκοπωλεία, το Atlantik εισήγαγε την έννοια του “Büfe” (ταχυφαγείου) με όρθιους πελάτες.
Το μενού: Έφερε ευρωπαϊκές και αμερικανικές τάσεις, σερβίροντας βαρελίσια μπίρα, σάντουιτς και τα περίφημα λουκάνικα Φρανκφούρτης με ρωσική σαλάτα και μουστάρδα. - Η Χρυσή Εποχή (Δεκαετίες ’50 – ’70)
Αυτή ήταν η περίοδος της απόλυτης δόξας του. Το Atlantik έγινε το απόλυτο σημείο συνάντησης για την αστική τάξη, τους διανοούμενους, τους καλλιτέχνες και τη νεολαία της Κωνσταντινούπολης.
Κοινωνικό ορόσημο: Ήταν το μέρος όπου πήγαινε κανείς «για να τον δουν». Η λογοτεχνική και καλλιτεχνική ελίτ της πόλης έκανε στάση εκεί πριν ή μετά το σινεμά και το θέατρο.
Η καθιέρωση του ντονέρ: Αν και ξεκίνησε με δυτικά σάντουιτς, το Atlantik έγινε διάσημο για το εξαιρετικής ποιότητας ντονέρ (γύρο) του, το οποίο έκοβαν με χειρουργική ακρίβεια σε πολύ λεπτές φέτες. Η μυρωδιά του ντονέρ που ψηνόταν στην είσοδο χαρακτήρισε εκείνη την εποχή τη λεωφόρο Ιστικλάλ. - Οι Δυσκολίες και οι Ιδιοκτησιακές Αλλαγές
Παρά την επιτυχία του, το κατάστημα επηρεάστηκε βαθιά από τις πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις στην Τουρκία, ιδιαίτερα από τη συρρίκνωση της ελληνικής μειονότητας της Πόλης μετά τα Σεπτεμβριανά του 1955 και τις απελάσεις του 1964.
Κατά το πογκρόμ εναντίων των Ρωμιών στα 1955 το Atlantik λεηλατήθηκε και καταστράφηκε ολοσχερώς από τον μενομενο και καθοδηγούμενο όχλο. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι το φονικό πλήθος “κατέβασε” με βαριοπουλες τις τζαμαρίες και όρμησε με τυφλό ένστικτο στα εκλεκτά εδέσματα και τη μπύρα. Τους σταμάτησε από τη λεηλασία κάποια στιγμή η διάδοση ότι όλα αυτά “ήταν δηλητηριασμένα” (!!!)
Ωστόσο το Atlantik ανακαινίστηκε και συνέχισε τη λειτουργία του στα χέρια του Χουρμούζογλου , μέχρι το επόμενο κύμα διώξεων κατά της ρωμαίικης μειονότητας που δεν ήταν άλλο από τις απελάσεις του 1964.
Ο ιδρυτής του αναγκάστηκε τότε τελικά να αποχωρήσει από την ιδιοκτησία και το κατάστημα πέρασε σε τουρκικά χέρια (συγκεκριμένα στον επιχειρηματία Mustafa Kemal Öz και τους συνεταίρους του).
Παρά την αλλαγή ιδιοκτησίας, το Atlantik διατήρησε την υψηλή ποιότητα και το όνομά του για αρκετά χρόνια, καθώς το νέο προσωπικό σεβάστηκε τη συνταγή και την παράδοση του μαγαζιού. - Η Παρακμή και το Τέλος
Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και κυρίως κατά τη δεκαετία του ’90, η περιοχή του Beyoğlu άρχισε να αλλάζει φυσιογνωμία. Η παλιά κοσμοπολίτικη αστική τάξη αποχώρησε, τα ιστορικά σινεμά άρχισαν να κλείνουν και η περιοχή κατεκλύσθη από μεγάλες αλυσίδες γρήγορου φαγητού και πιο λαϊκά μαγαζιά.
Το Atlantik, μην μπορώντας να ανταγωνιστεί τα νέα οικονομικά δεδομένα, τα υπέρογκα ενοίκια της Ιστικλάλ και την αλλαγή του πελατολογίου, έκλεισε οριστικά τις πόρτες του.
Ωστόσο επιβιώνει στις αφηγήσεις του Orhan Pamuk και άλλων Τούρκων συγγραφέων ως αναπόσπαστο τμήμα των αναμνήσεων μιας παιδικής κι εφηβικής ηλικίας όπου ο δυτικός τρόπος ζωής εισέρχονταν ορμητικός στην Πόλη και άλλαζε τα τελευταία απομεινάρια του οθωμανικού τρόπου ζωής. Ήταν ένα εμβληματικό μαγαζί, σημείο συνάντησης των κοσμικής αστικής τάξης της εποχής και το κλείσιμό του σηματοδότησε την μετάβαση στην επόμενη φάση της περιοχής. Η συγγραφέας κ. Σούλα Μπόζη διασώζει επίσης την ανάμνηση του καταστήματος, στο βιβλίο της “Ο ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης”.
Ο Νίκος – Κλεόβουλος Χουρμούζογλου (ο θείος Κλες για την οικογένειά του) έζησε την υπόλοιπη ζωή του στην Αθήνα.
Σήμερα, στη θέση του Atlantik και στο ίδιο κτίριο βρίσκεται το Saray muhallebicisi.
«Sene 965 ve mevsim sonbahar…
deli dolu gençler sıra sıra,
Atlantik’ten fıçı bira, selam oyunlara.»
«Έτος ’65 και η εποχή φθινόπωρο…
τρελοί νέοι, ο ένας πίσω από τον άλλον στη σειρά,
βαρελίσια μπίρα από το Atlantik, χαιρετισμούς στα παιχνίδια.»
