Ο Τζουστινιάνι έφτασε στην Πόλη στις 26 Ιανουαρίου 1453. Τον συνόδευαν 700 Γενοβέζοι μισθοφόροι, εξαιρετικοί πολεμιστές και με μεγάλη εμπειρία στον πολιορκητικό πόλεμο και ναυτικές ικανότητες. Με την άφιξή του στην Πόλη, ο Τζιοβάνι έλαβε από τον Κωνσταντίνο ΙΑ’ το αξίωμα του Πρωτοστράτορα. Επρόκειτο για το δεύτερο σε σημασία στρατιωτικό αξίωμα, μετά από αυτό του Μεγάλου Δομέστικου.
Ο Τζουστινιάνι ανέλαβε την άμυνα της πόλης.
Αφού επιθεώρησε μαζί με τον αυτοκράτορα, τα τείχη της πόλης, λαμβάνοντας υπόψη και όσα είχαν γίνει κατά την οθωμανική πολιορκία του 1422 αποφασίστηκε από κοινού, η άμυνα να επικεντρωθεί στο εξωτερικό τείχος πίσω από την τάφρο.
Έτσι, ο Τζιοβάνι αποφάσισε να τοποθετήσει τους άνδρες που είχε στη διάθεσή του σε στρατηγικά σημεία των τειχών.
Τα τείχη της Κωνσταντινούπολης ήταν το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της. Ιδιαίτερα τα Θεοδοσιανά ήταν από τα ισχυρότερα και τα πιο εξελιγμένα του μεσαιωνικού κόσμου.
Οι υπερασπιστές της Πόλης ήταν περίπου 7.000.
2.000 Βυζαντινοί, 700 Γενοβέζοι και κάποιοι πολιτοφύλακες, ανεκπαίδευτοι όμως(ο Σφραντζής κάνει μνεία για 4.973 Βυζαντινούς, 2.000 ξένους και 700 Γενουάτες), ενώ εντός του Κεράτιου για την υπεράσπιση της αλυσίδας που τον έκλεινε βρίσκονταν 26 πολεμικά πλοία. 10 βυζαντινά, 5 βενετικά, 5 γενοβέζικα, 3 κρητικά, 1 από την Ανκόνα, 1 από την Καταλονία και 1 από την Προβηγκία.
Στο Πέραν ήταν ελλιμενισμένα μικρότερα σκάφη και εμπορικά πλοία των Γενοβέζων. Από την άλλη πλευρά, ο Μωάμεθ Β’ είχε στη διάθεση του 100.000 – 130.000 άνδρες (άλλες πηγές αναφέρουν 200.000).
Περισσότεροι χριστιανοί, ευρωπαίοι ή μη, εξισλαμισμένοι, γενίτσαροι, Μικρασιατικοί πληθυσμοί, Ρώσοι και ποικίλοι μισθοφόροι και τυχοδιώκτες ήταν με την πλευρά των επιτιθέμενων Τούρκων. Μάλιστα στα ευρωπαϊκά στρατεύματα των Οθωμανών, ηγείτο ο εξωμότης Καρατζά πασά. Ο Παλαιολόγος είχε αναθέσει στον Αλβίζο Ντιέντο τη διοίκηση των πλοίων που ήταν στον κόλπο, όπου απέναντί τους είχαν τον εκ γενιτσάρων Ζαγανός πασά μ’ ένα τμήμα του Οθωμανικού στρατού, το οποίο παρατάχθηκε στο σημείο όπου τα χερσαία τείχη ενώνονταν με τα τείχη του Κεράτιου, ενώ έτερος Βούλγαρος εξωμότης ο Μπαλτόγλου επιτέθηκε και κατέλαβε τα Πριγκιπόνησα.
Στο στρατό συμπεριλαμβάνονταν 12.000 γενίτσαροι και αρκετοί χριστιανοί υποτελείς των Οθωμανών. Σε όλους αυτούς πρέπει να προστεθεί και ένας μεγάλος αριθμός επικουρικού προσωπικού, Τούρκοι Yaya (πεζικάριοι), που τους προσέλκυσε η προοπτική της λεηλασίας, πολυάριθμοι φανατικοί μουσουλμάνοι μοναχοί (δερβίσηδες) και ιερωμένοι που κυκλοφορούσαν ανάμεσα στους στρατιώτες, όπου με κηρύγματα τόνωναν την πολεμική ορμή τους.
Ο Πορθητής, υπήρξε ο πρώτος στρατιωτικός ηγέτης που είχε στη διάθεσή του πραγματικά οργανωμένο πυροβολικό, με ηγέτη και εμπνευστή τον Ουρβανό, ουγγρικής ή σαξονικής καταγωγής. Ο Ζαγανός Πασάς ήταν Αλβανός Οθωμανός στρατιωτικός διοικητής, ο οποίος κατά την περίοδο της βασιλείας του Σουλτάνου Μωάμεθ Β’ του Πορθητή είχε τον τίτλο του Καπουδάν Πασά (Μεγάλου Ναυάρχου) και τον υψηλότερο στρατιωτικό βαθμό του Μεγάλου Βεζίρη. H πλειοψηφία των πηγών τον περιγράφει ως Αλβανό, με κάποιες άλλες να του αποδίδουν Σερβική, Ελληνική, Νοτιοσλαβική ή άγνωστη καταγωγή. Αρχικά χριστιανός, ο οποίος στρατολογήθηκε με το παιδομάζωμα, έγινε μουσουλμάνος και ανήλθε στις τάξεις των γενίτσαρων. Έγινε ένας από τους κύριους στρατιωτικούς διοικητές του Μωάμεθ του Β’ και είχε τον τίτλο του μέντορα (lala) – ταυτόχρονα σύμβουλος, δάσκαλος, προστατευτής του σουλτάνου.
Υπήρχαν προτάσεις στον σουλτάνο να εγκαταλείψει την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης ενόψει των πρόσφατων δυσκολιών. Οι αντιδράσεις του Χαλίλ παραμερίστηκαν από τον Ζαγανό Πασά, ο οποίος επέμενε σε άμεση επίθεση. Κατά την τελική πολιορκία της Κωνσταντινούπολης, τα στρατεύματα του Ζαγανού Πασά ήταν τα πρώτα που έφτασαν τους πύργους. Επιπλέον οι σκαπανείς ήταν κάτω από τις εντολές του. Ο Μωάμεθ εμπιστευόταν την συμβουλή του σχεδόν αποκλειστικά.
Ο Τζουστινιάνι εφάρμοσε έναν περίπλοκο αμυντικό σχεδιασμό, ο οποίος στηριζόταν στις εξής τακτικές:
α) Επικεντρώθηκε στην προστασία των Θεοδοσιανών τειχών, κυρίως κοντά στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού, όπου οι Οθωμανοί είχαν συγκεντρώσει το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού τους. Ανέθεσε στον άμαχο πληθυσμό την αποκατάσταση των ζημιών που θα προκαλούσε το οθωμανικό πυροβολικό. Αυτό θα γινόταν στη διάρκεια της νύχτας, με πέτρινα και ξύλινα υποστηρίγματα από ερειπωμένα κτίρια της Πόλης. Τέλος, για να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των εχθρικών χτυπημάτων έδωσε εντολή να γεμίσουν τις οχυρώσεις με χώμα και ξύλο.
β) Ενίσχυσε την τάφρο που βρισκόταν μπροστά από το εξωτερικό τείχος, για να δυσκολέψει τις δυνάμεις του οθωμανικού πεζικού. Εκμεταλλεύτηκε τη διπλή γραμμή άμυνας των Θεοδοσιανών Τειχών, για να εξοικονομήσει δυνάμεις, να δημιουργήσει εφεδρείες για γρήγορη μετακίνηση των αμυνομένων, ανάμεσα στα δύο επίπεδα άμυνας. Παράλληλα εγκατέστησε εμπόδια στον ενδιάμεσο χώρο της διπλής γραμμής, δημιουργώντας ζώνες εγκλωβισμού και εξόντωσης των εχθρικών δυνάμεων με βαλλίστρες, καταπέλτες κ.ά.
γ) Τοποθέτησε τους πιο έμπειρους μισθοφόρους στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Παράλληλα, οργάνωσε κινητές ομάδες στρατιωτών, που επενέβαιναν ταχύτατα όπου υπήρχε πίεση.
Έτσι, χάρη και στη δική του παρουσία στην πρώτη γραμμή υπήρχε “αποφόρτιση” των σημείων που δέχονταν πίεση.
δ) Η παρουσία του, ιδιαίτερα στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού ήταν ευεργετική γιατί έδειχνε στους στρατιώτες, Βυζαντινούς και μισθοφόρους ότι μοιραζόταν τους ίδιους κινδύνους με αυτούς. Παράλληλα, τόνιζε ότι σύντομα θα φτάσουν ενισχύσεις από τη Δύση, για να ανυψώσει το ηθικό των υπερασπιστών της Πόλης.
ε) Συνεργάστηκε άψογα με τον Κωνσταντίνο. Ανέλαβε τον απόλυτο έλεγχο των Θεοδοσιανών Τειχών. Έτσι εξαλείφθηκε οποιαδήποτε σύγχυση σχετικά με την αρχηγία. Αν και οι δυνάμεις των υπερασπιστών της Πόλης ήταν ετερόκλητες κατάφερε με την επιβολή πειθαρχίας και τον συντονισμό τους, να μην υπάρχουν εντάσεις.
στ) Κατάλαβε ότι οι Βυζαντινοί στηρίζονταν βαθιά στη θρησκευτική τους πίστη. Ειδική λειτουργίες, προσευχές, περιφορές και λιτανείες εικόνων τελούνταν μέσα στην Πόλη, αλλά και στα τείχη για την ενίσχυση της πίστης λαού και στρατιωτών στην προστασία της Θείας Πρόνοιας.
Ο Τζουστινιάνι, αν και ξένος, σεβάστηκε τις θρησκευτικές παραδόσεις και απέφυγε οποιαδήποτε πρόκληση εντάσεων. Με αυτό τον τρόπο διατηρήθηκε η συνοχή του λαού.
