Ήταν ξημέρωμα, κάπου στο 1923, όταν ο γέροντας Παπα‑Θεοφάνης στάθηκε για τελευταία φορά μπροστά στην πέτρινη εκκλησία του χωριού, εκεί ψηλά στις καταπράσινες πλαγιές της Σάντας, της παλιάς ελληνικής κοινότητας στην καρδιά της Γκιουμούσχανε.
Η πέτρινη εκκλησία, που είχε χτιστεί από τους παππούδες τους με κόπο και πίστη, κουβαλούσε μέσα της γενιές προσευχών, βαφτίσεων, γάμων και αποχαιρετισμών. Στα ερείπια της πια, τότε ακόμα όρθια, αντήχησαν οι τελευταίες ψαλμωδίες πριν η καρδιά του χωριού σωπάσει.
Ο παπα‑Θεοφάνης δεν ήταν μόνος. Γύρω του, συγκεντρωμένοι μέσα στο ιερό εκείνο φως, στάθηκαν οι λιγοστοί χωριανοί που είχαν απομείνει — γυναίκες με δεμένα μαντήλια, παιδιά σφιχταγκαλιασμένα με τις γιαγιάδες τους, άντρες με σκυθρωπά μάτια. Ήταν όλοι τους εκεί για την τελευταία λειτουργία πριν ξεκινήσει ο μεγάλος ξεριζωμός.
Μετά τη λειτουργία, ο παπάς τους κάλεσε να περάσουν μια τελευταία φορά από το παλιό παπαδόσπιτο — το δεύτερο κτίσμα — όπου είχε φυλάξει λίγα τρόφιμα, εικόνες, και τα βαπτιστικά βιβλία του χωριού. «Μην πάει χαμένο το όνομά σας», τους είπε, «ούτε η πίστη σας. Όλα θα τα πάρουμε μαζί μας… στην καρδιά».
Κανείς δεν μίλησε. Μόνο η γιαγιά Δέσποινα πλησίασε και φίλησε τον τοίχο της εκκλησίας. «Μάνα μου», ψιθύρισε, «δε θα σε ξεχάσουμε ποτέ».
Έφυγαν με λίγα ρούχα, μια εικόνα της Παναγίας και λίγο χώμα κρυμμένο σε μαντήλια. Μπήκαν στο μακρύ ταξίδι προς την Ελλάδα, δίχως να ξέρουν αν θα ξαναδούν ποτέ το βουνό τους, το εκκλησάκι, ή το σπίτι όπου γεννήθηκαν.
Και σήμερα…
Χρόνια αργότερα, τα παιδιά και τα εγγόνια αυτών των προσφύγων έφτασαν ξανά στις πλαγιές της Γκιουμούσχανε. Βρήκαν την εκκλησία χωρίς στέγη, γεμάτη αγριόχορτα. Το σπίτι του παπά, με τις πέτρες του ακόμη στέρεες, έμοιαζε να περιμένει κάποιον γνωστό να του ανοίξει ξανά την πόρτα.
Κάποιοι άναψαν κερί. Άλλοι έψαλαν χαμηλόφωνα. Και τότε, εκεί, σε μια χαραμάδα του τοίχου, βρήκαν χαραγμένο ένα όνομα: «Μαρία 1916».
Κι ένιωσαν πως κανείς δεν ξεχνιέται, όσο η μνήμη κρατάει τα σπίτια όρθια και τις προσευχές ζωντανές.