Η Αγία Φωτεινή δεν ήταν απλώς ένας μεγάλος ναός της Σμύρνης. Ήταν ο Μητροπολιτικός Ναός της ελληνορθόδοξης κοινότητας και ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της ελληνικής παρουσίας στην πόλη. Βρισκόταν στην περιοχή Μαχμουδιέ ή Γιαλαδίκικα, κοντά στη Φραγκομαχαλά, στην περιοχή όπου σήμερα συναντώνται η Gazi Bulvarı και η Halit Ziya Bulvarı, στο Konak. Στη θέση του παλιού συγκροτήματος βρίσκεται σήμερα το Kayahan İş Merkezi. Ο πρώτος ναός βρισκόταν πολύ κοντά στη θάλασσα· οι μεταγενέστερες επιχωματώσεις και, κυρίως, η νέα πολεοδομική χάραξη μετά το 1922 άλλαξαν εντελώς τη μορφή της περιοχής.
Η ιστορία της Αγίας Φωτεινής είναι παλαιότερη απ’ όσο θεωρούνταν μέχρι πρόσφατα. Νεότερη έρευνα στα Κρατικά Αρχεία της Βενετίας έφερε στο φως σχέδια του 1600 και του 1624 και στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ήδη γύρω στο 1600 υπήρχαν στον χώρο ορθόδοξος ναός ή παρεκκλήσιο, ελληνικό νεκροταφείο και κατοικία του Μητροπολίτη. Η γνωστή χρονολογία 1658 φαίνεται επομένως ότι αφορά μεταγενέστερη οικοδομική φάση και όχι την πρώτη ίδρυση του ναού.
Η Αγία Φωτεινή καταστράφηκε και ανοικοδομήθηκε ή ανακαινίστηκε πολλές φορές. Τον 19ο αιώνα απέκτησε τη μορφή με την οποία τη γνωρίζουμε από τις φωτογραφίες. Ήταν τρίκλιτη βασιλική, με μεγάλη αυλή, και το πιο χαρακτηριστικό της γνώρισμα ήταν το επιβλητικό καμπαναριό. Ανεγέρθηκε το 1856, είχε ύψος περίπου 33 μέτρα και αποδίδεται στον Σμυρνιό αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Λάτρη. Για χρόνια ήταν ένα από τα ψηλότερα και πιο αναγνωρίσιμα κτίσματα της Σμύρνης. Το 1892 προστέθηκε μεγάλο μηχανικό ρολόι που είχε εισαχθεί από τη Βαυαρία.
Η Αγία Φωτεινή ήταν όμως και το κέντρο της θρησκευτικής και κοινωνικής ζωής των Ελλήνων της Σμύρνης. Στην αυλή και στο εσωτερικό της τελούνταν οι μεγάλες γιορτές, οι αρχιερατικές λειτουργίες και οι δημόσιες τελετές της κοινότητας. Από τον εορτασμό του Πάσχα του 1875 σώζεται μάλιστα ιστορική φωτογραφία με πλήθος Σμυρναίων στον περίβολο του ναού.
Ιδιαίτερη θέση έχει η Ανάσταση του 1919. Τελέστηκε στις 7 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 20 Απριλίου 1919 με το νέο. Η Αγία Φωτεινή βρισκόταν υπό στενή επιτήρηση οθωμανικών στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων. Η Ανάσταση έγινε στην αυλή, με τον Μητροπολίτη Χρυσόστομο να προΐσταται. Όταν ακούστηκε το «Χριστός Ανέστη», ήχησαν οι καμπάνες και ξέσπασε μεγάλη συγκίνηση. Η συγκεκριμένη Ανάσταση έμεινε στη μνήμη ως η τελευταία «σκλαβωμένη Ανάσταση» της Σμύρνης, αφού λίγες εβδομάδες αργότερα ακολούθησε η ελληνική απόβαση.
Στις 2 Μαΐου 1919 με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 15 Μαΐου με το νέο, η Αγία Φωτεινή βρέθηκε ξανά στο κέντρο των γεγονότων. Στα σκαλιά της νότιας πλευράς του ναού ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος ευλόγησε τα ελληνικά στρατεύματα που αποβιβάστηκαν στη Σμύρνη. Η στιγμή έχει αποτυπωθεί φωτογραφικά.
Τα Χριστούγεννα του 1921 ήταν τα τελευταία που γιορτάστηκαν στην Αγία Φωτεινή. Η λειτουργία τελέστηκε στις 25 Δεκεμβρίου 1921 με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 7 Ιανουαρίου 1922 με το σημερινό. Ο Όρθρος άρχισε από τις 5 το πρωί και στον ναό χοροστάτησε ο Χρυσόστομος. Από τις μαρτυρίες της εποχής γνωρίζουμε επίσης ότι στην Αγία Φωτεινή τελούνταν Θεία Λειτουργία καθημερινά, συχνά στα πλάγια κλίτη.
Η τελευταία Μεγάλη Εβδομάδα της Σμύρνης ήταν εκείνη του 1922. Η Μεγάλη Παρασκευή έπεσε την 1η Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 14 Απριλίου με το νέο, και πραγματοποιήθηκαν οι μεγάλες περιφορές των Επιταφίων στους δρόμους της πόλης.
Η τελευταία Πασχαλινή Θεία Λειτουργία στην Αγία Φωτεινή τελέστηκε την Κυριακή 3 Απριλίου 1922 με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 16 Απριλίου 1922 με το νέο. Ο περίβολος είχε γεμίσει από κόσμο. Ο Χρυσόστομος διάβασε το Ευαγγέλιο της Αναστάσεως και έψαλε το «Χριστός Ανέστη», ενώ οι καμπάνες του μεγάλου κωδωνοστασίου ήχησαν πάνω από τη Σμύρνη. Από τον πύργο εκτοξεύθηκαν πυροτεχνήματα και ακολούθησε η αρχιερατική Θεία Λειτουργία στο εσωτερικό του ναού. Ήταν η τελευταία Ανάσταση που γνώρισε η παλιά Αγία Φωτεινή.
Η τελευταία Θεία Λειτουργία στην ιστορία του ναού τελέστηκε το πρωί του Σαββάτου 27 Αυγούστου 1922 με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 με το νέο. Χιλιάδες άνθρωποι είχαν συγκεντρωθεί στον ναό και στον αυλόγυρο αναζητώντας παρηγοριά και προστασία. Ο Χρυσόστομος λειτούργησε για τελευταία φορά και απευθύνθηκε στο ποίμνιό του μέσα σε μια πόλη που κατέρρεε. Το ίδιο βράδυ συνελήφθη και οδηγήθηκε στο μαρτύριο.
Η μετατροπή των ημερομηνιών έχει ιδιαίτερη σημασία: το 1922 η διαφορά Ιουλιανού και Γρηγοριανού ημερολογίου ήταν 13 ημέρες. Έτσι, η 27η Αυγούστου του παλαιού ημερολογίου αντιστοιχεί στην 9η Σεπτεμβρίου του νέου. Η τελευταία λειτουργία της Αγίας Φωτεινής τελέστηκε λοιπόν στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 με το σημερινό ημερολόγιο.
Λίγες ημέρες αργότερα ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά της Σμύρνης. Ο κυρίως ναός καταστράφηκε. Οι φωτογραφίες όμως δείχνουν ότι το καμπαναριό φαίνεται πως επέζησε αρχικά της φωτιάς και καταστράφηκε αργότερα. Στα ερείπια διακρίνεται ακόμη η μεγάλη πύλη του ναού κάτω από τεράστιους όγκους λιθοδομής.
Για χρόνια θεωρούνταν ότι μαζί με τον ναό χάθηκε και η μεγάλη καμπάνα. Τα αρχειακά στοιχεία δείχνουν όμως κάτι διαφορετικό. Σε αλληλογραφία του τουρκικού Υπουργείου Οικονομικών, που σήμερα βρίσκεται στη Συλλογή Aziz Ogan του Πανεπιστημίου Boğaziçi, καταγράφονται το 1925 αντικείμενα που είχαν περισυλλεγεί από την κατεστραμμένη Αγία Φωτεινή: η μεγάλη καμπάνα, ένα μαρμάρινο γλυπτό και ένα παλαιό εραλδικό αντικείμενο. Επομένως, ορισμένα σημαντικά κειμήλια του ναού σώθηκαν και πέρασαν στη διαχείριση των τουρκικών αρχών.
Η υπόθεση της καμπάνας συνεχίζεται μέχρι το 1929. Οι τουρκικές αρχές εξέτασαν σοβαρά το ενδεχόμενο να τη μεταφέρουν στον Πύργο του Ρολογιού της πλατείας Konak. Στις 2 Αυγούστου 1929 η σμυρναϊκή εφημερίδα «Anadolu» δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Saat Kulesine Çan Takılmayacak Mı?», δηλαδή «Δεν θα τοποθετηθεί καμπάνα στον Πύργο του Ρολογιού;». Το σχέδιο εγκαταλείφθηκε, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, επειδή το κόστος μεταφοράς της τεράστιας καμπάνας θεωρήθηκε πολύ υψηλό.
Αυτό σημαίνει ότι η καμπάνα της Αγίας Φωτεινής όχι μόνο επέζησε του 1922 αλλά υπήρχε ακόμη τουλάχιστον το καλοκαίρι του 1929. Από εκεί και πέρα η τύχη της παραμένει άγνωστη. Δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα ασφαλές τεκμήριο που να αποδεικνύει αν λιώθηκε, πουλήθηκε, μεταφέρθηκε σε άλλη αποθήκη ή μουσείο ή αν σώζεται ακόμη κάπου στην Τουρκία.
Ανάλογη αβεβαιότητα υπάρχει για το μαρμάρινο γλυπτό και το εραλδικό αντικείμενο που καταγράφηκαν μαζί της. Στο Αρχείο Aziz Ogan υπάρχει ειδική αλληλογραφία των Υπουργείων Παιδείας και Οικονομικών για αντικείμενα από τις «εγκαταλελειμμένες περιουσίες» της Σμύρνης, καθώς και κατάστιχο αντικειμένων του Μουσείου Σμύρνης του 1926. Η εξέταση αυτών των αρχείων ίσως κάποτε αποκαλύψει την τελική τους τύχη.
Προσοχή χρειάζεται και στην παλαιά παράδοση ότι η μεγάλη καμπάνα ήταν δώρο της Μεγάλης Αικατερίνης. Μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί ασφαλές πρωτογενές τεκμήριο που να το αποδεικνύει. Η παράδοση της Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης μιλά για δώρο «του πρίγκιπα Νικολάου της Ρωσίας», ενώ τουρκικό έγγραφο του 1925 τη συνδέει με τον Τσάρο Νικόλαο Β΄ και το 1906. Αναφέρεται επίσης ότι θεωρούνταν χρυσή, χωρίς όμως να υπάρχει τεχνική απόδειξη. Ελληνικές πηγές υπολογίζουν το βάρος της σε πάνω από τέσσερις τόνους.
Άλλη συχνή σύγχυση αφορά το τέμπλο, τον άμβωνα και τον δεσποτικό θρόνο που υπάρχουν σήμερα στην Αγία Φωτεινή Νέας Σμύρνης. Δεν προέρχονται από την παλιά Αγία Φωτεινή. Προέρχονται από τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο του Απάνω Μαχαλά της Σμύρνης, εντοπίστηκαν τη δεκαετία του 1930 και μεταφέρθηκαν αργότερα στην Ελλάδα. Το αυθεντικό τέμπλο της παλιάς Αγίας Φωτεινής φαίνεται ότι χάθηκε το 1922.
Υπάρχει ακόμη ένας ενδιαφέρων αλλά ανεπιβεβαίωτος ισχυρισμός στην τουρκική τοπική παράδοση ότι πολυέλαιος ή φωτιστικό της Αγίας Φωτεινής σώθηκε και βρίσκεται σήμερα στο Hocazade Camii στο Alsancak. Μέχρι στιγμής δεν έχει βρεθεί επίσημος κατάλογος ή επιστημονική μελέτη που να αποδεικνύει την προέλευσή του.
Η Αγία Φωτεινή λοιπόν δεν χάθηκε μόνο ως κτίριο. Χάθηκε ένας χώρος στον οποίο συμπυκνώθηκε για αιώνες η θρησκευτική, κοινωνική και ιστορική ζωή των Ελλήνων της Σμύρνης. Από τις μεγάλες Αναστάσεις και τις αρχιερατικές λειτουργίες έως την τελευταία Θεία Λειτουργία της 27ης Αυγούστου παλαιού, 9ης Σεπτεμβρίου νέου ημερολογίου 1922, η ιστορία της ακολουθεί σχεδόν βήμα προς βήμα την ιστορία της ίδιας της πόλης. Και το γεγονός ότι η μεγάλη καμπάνα και άλλα κειμήλια σώθηκαν τουλάχιστον για κάποια χρόνια μετά την Καταστροφή αφήνει ακόμη ανοιχτό ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ιστορικά μυστήρια της Σμύρνης.
Συμπλήρωση απάντησης σχετικά με την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, (απο ερώτηση της Άννα Σακελλαρίου ).
Ο Άγιος Γεώργιος βρισκόταν στο κέντρο της παλιάς Σμύρνης, στην ελληνική συνοικία που έφερε το όνομά του, γνωστή και ως περιοχή Γιαλαδίκια / Yaladika – Mahmudiye.
Η βάση Kültür Envanteri καταγράφει τον ναό ως «Aya Yorgi Rum Kilisesi» και τον τοποθετεί ακριβώς σε αυτή την περιοχή του σημερινού Konak. Επιβεβαιώνει επίσης ότι ήταν μία από τις παλαιότερες και σημαντικότερες ελληνικές εκκλησίες της Σμύρνης και η δεύτερη μεγαλύτερη της πόλης.
Σε σχέση με την Αγία Φωτεινή, οι δύο ναοί ήταν σχεδόν γειτονικοί. Μάλιστα, ελληνική χαρτογραφική μελέτη για τη Σμύρνη χαρακτηρίζει τον Άγιο Γεώργιο ως ναό «δίπλα στη Μητρόπολη», δηλαδή δίπλα στην Αγία Φωτεινή.
Κατά τη Μεγάλη Πυρκαγιά της Σμύρνης τον Σεπτέμβριο του 1922, ο Άγιος Γεώργιος βρισκόταν μέσα στη ζώνη που καταστράφηκε. Η επίσημη ιστοσελίδα της Διεύθυνσης Πολιτισμού και Τουρισμού της Σμύρνης τον κατατάσσει στις «εκκλησίες που χάθηκαν στη Μεγάλη Πυρκαγιά», ενώ σύγχρονες τουρκικές καταγραφές αναφέρουν ότι ο ναός «εξαφανίστηκε» μαζί με τα άλλα κτίσματα της περιοχής. Η σημερινή τουρκική βάση πολιτιστικής κληρονομιάς Kültür Envanteri καταγράφει τον συγκεκριμένο Άγιο Γεώργιο με την ένδειξη “Missing” — «χαμένος / δεν σώζεται». Δηλαδή σήμερα δεν υπάρχει ορατός ναός ή αναγνωρισμένο σωζόμενο τμήμα του κτιρίου στη θέση εκείνη.
Ο Άγιος Γεώργιος βρισκόταν στην περιοχή της σημερινής διασταύρωσης Gazi Bulvarı–Necatibey Bulvarı.
Το παλιό οικόπεδο έχει ενσωματωθεί στο σημερινό οικοδομικό σύνολο της περιοχής, μέσα στο οποίο βρίσκεται και το Ιατρικό κέντρο, Çankaya Tıp Merkezi, Gazi Bulvarı 56–58.
Διευκρίνηση μετά απο ερώτημα – παρατήρηση του Δώδου Γιάννη.
Το καμπαναριό της Αγίας Φωτεινής δεν ήταν απλώς ένας πύργος δίπλα στον ναό. Το κατώτερο επίπεδό του σχημάτιζε μια μεγάλη καμάρα/πύλη και η πρόσβαση προς το συγκρότημα περνούσε κάτω από τον πύργο.
Η επίσημη ιστορία της Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης το διατυπώνει πολύ καθαρά, το κωδωνοστάσιο ήταν πενταώροφο και «στο χαμηλότερο επίπεδο σχηματιζόταν καμάρα, από όπου περνούσε δρόμος». Αντίστοιχα, η αρχιτεκτονική μελέτη του Okan Çetin, με βάση τον ασφαλιστικό χάρτη Goad του 1905 και τις παλιές φωτογραφίες, επιβεβαιώνει ότι οι πιστοί έμπαιναν στην αυλή περνώντας κάτω από το περίφημο καμπαναριό, το οποίο βρισκόταν στη βορειοανατολική πλευρά του συγκροτήματος.
Υπάρχει όμως μια λεπτή αλλά σημαντική διάκριση,δεν θα το χαρακτηρίζαμε σαν μια σημερινή «αψίδα πάνω από κεντρικό δημόσιο δρόμο» όπου η κυκλοφορία συνέχιζε ανεμπόδιστα και από την άλλη πλευρά. Η αρχιτεκτονική ανάλυση δείχνει ότι η καμάρα λειτουργούσε κυρίως ως μνημειακή είσοδος προς την αυλή της Αγίας Φωτεινής. Ο δρόμος οδηγούσε ευθεία στην καμάρα, περνούσε κάτω από το καμπαναριό και από εκεί ο επισκέπτης έμπαινε στον εκκλησιαστικό περίβολο.
