«Η Χαμένη Ευκαιρία, το άγνωστο υπόμνημα του 1920, 20.000 Πόντιοι Έτοιμοι για Πόλεμο – Ο Βενιζέλος αγνόησε την πρόταση που μπορούσε να σώσει τον Ελληνισμό»
Πριν 106 χρόνια,στις 24 Ιανουαρίου 1920, στο μακρινό Παρίσι, παραδιδόταν στα χέρια του πρωθυπουργού Ελευθέριος Βενιζέλος ένα υπόμνημα που έφερε το βάρος αιώνων.
Δεν ήταν απλώς ένα έγγραφο. Ήταν κραυγή. Ήταν όρκος. Ήταν η φωνή του αέναου φύλακα της Ρωμιοσύνης,του μαρτυρικού αλλά Τραντέλλενα Πόντου που ζητούσε να πολεμήσει.
Την ώρα που ο Ελληνικός Στρατός προήλαυνε στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, η ιστορία φαινόταν να ανοίγει ένα παράθυρο. Οι Πόντιοι, κυνηγημένοι, ταλαιπωρημένοι, μα άκαμπτοι, δήλωναν έτοιμοι να συγκροτήσουν δύναμη 20.000 ανδρών δύο ολόκληρες μεραρχίες. Στόχος τους να πλήξουν τον στρατό του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στη Σεβάστεια, αποσπώντας δυνάμεις από το κεντρικό μέτωπο και δημιουργώντας αντιπερισπασμό που θα άλλαζε τη ροή του πολέμου.
Δεν επρόκειτο για ρομαντική φαντασίωση. Το δεύτερο υπόμνημα προς το Γενικό Στρατηγείο περιέγραφε με στρατιωτική ακρίβεια τις διαθέσιμες δυνάμεις 4.000 οργανωμένοι άνδρες στην περιφέρεια της Αμάσεια, άλλοι 4-5.000 βετεράνοι πενταετούς ανταρτοπολέμου, 10.000 υπό τον Πόντιο στρατηγό Ανανία έμπειρο ανώτατο αξιωματικό του Ρωσικού στρατού και 3.000 δεινούς ιππείς Κιρκάσιους έτοιμοι να συνταχθούν με τα υπόλοιπα στρατεύματα.
Η Σεβάστεια αποτελούσε νευραλγικό κόμβο του κεμαλικού κινήματος. Η οδός από την Αμισό προς τα ενδότερα ήταν ανοιχτή. Μια επιτυχής προέλαση θα μπορούσε να αποκόψει γραμμές ανεφοδιασμού, να διασπάσει την τουρκική συγκέντρωση δυνάμεων και να μετατρέψει τον πόλεμο σε διμέτωπο αγώνα για τον Κεμάλ.
Μα το διακύβευμα δεν ήταν μόνο στρατιωτικό.
Ήταν γεωπολιτικό. Ήταν εθνικό. Ήταν πολιτισμικό.
Οι Πόντιοι οραματίζονταν ένα ντόμινο εξεγέρσεων Αρμένιοι, Λαζοί, Κιρκάσιοι, Κηζηλμπάσηδες λαοί καταπιεσμένοι, έτοιμοι να κινηθούν εφόσον άναβε η σπίθα. Η ελληνική πρωτοβουλία θα μπορούσε να σπάσει τη μουσουλμανική ενότητα της Ανατολίας και να μετατρέψει τον αγώνα από ελληνοτουρκική σύγκρουση σε πολυεθνική αναμέτρηση κατά του κεμαλισμού.
Ήταν η στιγμή που η ιστορία ζητούσε τόλμη.
Και όμως η απάντηση δεν ήρθε ποτέ.
Δύο χρόνια αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 1922, οι φλόγες τύλιγαν τη Σμύρνη. Ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας ξεριζωνόταν. Οι προαιώνιες εστίες σβήνονταν μέσα σε καπνό και αίμα. Η Μικρασιατική Εκστρατεία κατέληγε σε καταστροφή.Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα αν η αποδοχή του ποντιακού σχεδίου θα άλλαζε την έκβαση. Η ιστορία δεν γράφεται με «αν». Όμως το γεγονός παραμένει υπήρχε πρόταση, υπήρχε σχέδιο, υπήρχε δύναμη.Υπήρχε βούληση.Οι Πόντιοι δεν ζήτησαν σωτηρία. Ζήτησαν να πολεμήσουν.
Στο δράμα εκείνων των χρόνων ξεχωρίζει και η μορφή του Δημήτριου Καθενιώτη, στρατιωτικού εκπροσώπου στον Πόντο, μάρτυρα της ανόδου του κεμαλισμού και των διώξεων. Οι εκθέσεις και οι αναφορές του αποτυπώνουν την κρισιμότητα της στιγμής και την αγωνία ενός κόσμου που έβλεπε τον κλοιό να σφίγγει.
Τα τεκμήρια των υπομνημάτων διασώζονται σήμερα στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος».Δεν είναι θρύλος. Είναι αρχειακή πραγματικότητα.
Το 1920 ο Πόντος χτύπησε την πόρτα της ιστορίας.Προσφέρθηκε να ανοίξει δεύτερο μέτωπο.Προσφέρθηκε να αιμορραγήσει για την εθνική ολοκλήρωση.Προσφέρθηκε να γίνει ασπίδα και δόρυ μαζί.Κι αν η πρόταση έμεινε αναπάντητη, η μνήμη δεν έμεινε σιωπηλή.
Γιατί τα έθνη δεν ζουν μόνο από τις νίκες τους.
Ζουν από τις στιγμές που τόλμησαν.Και ο Πόντος, τον Ιανουάριο του 1920, τόλμησε.
Στυλ. Καβάζης
Ο Δημήτριος Καθενιώτης,συμμετείχε ως μέλος του Στρατιωτικού Συνδέσμου στο Κίνημα στο Γουδί το 1909. Συμμετείχε επίσης στους Βαλκανικούς Πολέμους ως επιτελικός, και κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου υπηρέτησε στο Γενικό Στρατηγείο, αναλαμβάνοντας καθήκοντα συνδέσμου σε διάφορες αποστολές.Μία από εκείνες τις αποστολές, η κρισιμότερη ίσως για την πολιτική της ελληνικής κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου έναντι του Ποντιακού Ζητήματος και την τύχη του Ποντιακού Ελληνισμού, ήταν η τοποθέτησή του με το βαθμό του συνταγματάρχη ως στρατιωτικού εκπροσώπου στον Πόντο, ακριβώς την εποχή των διώξεων κατά του ελληνογενούς στοιχείου και της συνεχούς ανόδου του Κεμαλισμού.
